درگير شدند ، روشن است در اين گونه موارد بحرانى مردمى كه در شرائط عادى ظاهرا در يك صف قرار دارند به صفوف مختلفى تقسيم مىشوند ، در اينجا نيز مسلمانان به گروه‌هاى مختلفى تقسيم شدند : جمعى مؤمنان راستين بودند ، گروهى خواص مؤمنان ، جمعى افراد ضعيف الايمان ، جمعى منافق ، جمعى منافق لجوج و سرسخت ، گروهى در فكر خانه و زندگى خويشتن و در فكر فرار بودند ، جمعى سعى داشتند ديگران را از جهاد باز دارند و گروهى تلاش مىكردند رشته اتحاد خود را با منافقين محكم كنند . خلاصه هر كس اسرار باطنى خويش را در اين رستاخيز عجيب و « يوم البروز » آشكار ساخت . در آيات گذشته از جمعيت مسلمانان ضعيف الايمان و وسوسه‌ها و گمانهاى بدى كه با آن دست به گريبان بودند سخن در ميان بود ، و در نخستين آيات مورد بحث گفتگوى منافقان و بيماردلان منعكس شده است . مىفرمايد : « به خاطر بياوريد هنگامى را كه منافقان و آنها كه دلى بيمار داشتند مىگفتند : خدا و پيامبرش چيزى جز وعده‌هاى دروغين به ما نداده‌اند » ! ( * ( إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّه وَرَسُولُه إِلَّا غُرُوراً ) * ) . در تاريخ جنگ احزاب چنين آمده است كه در اثناى حفر خندق كه مسلمانان هر يك مشغول كندن بخشى از خندق بودند روزى به قطعه سنگ سخت و بزرگى برخورد كردند كه هيچ كلنگى در آن اثر نمىكرد ، خبر به پيامبر ص دادند پيامبر ص شخصا وارد خندق شد ، و در كنار سنگ قرار گرفت و كلنگى را به دست گرفت و نخستين ضربه محكم را بر مغز سنگ فرود آورد ، قسمتى از آن متلاشى شد و برقى از آن جستن كرد ، پيامبر ص تكبير پيروزى گفت ، مسلمانان نيز همگى تكبير گفتند . بار دوم ضربه شديد ديگرى بر سنگ فرو كوفت قسمت ديگرى در هم